NI  HATTURINN

eftir  Stephan G. Stephansson



a var lii undir jlafstu, og aldrei hafi veri jafn ffrult og frttalaust Njadal san byggin hfst ar vorinu ur. Dalurinn var varla hlfnuminn og langt milli blanna, svo grannkonurnar hittust, sem ekki var oft, stu r n geispandi helminginn af stundinni sem r mttu tefja saman. Sagan um a, hvenr hn Hatta bar og hvernig a gekk svo til, og giskanir um, hvenr myndi fjlga hj henni Tobbu hans Sigvalda, uru einhvern tma a taka enda eins og allt anna jarneskt og fallvalt. Bndurnir voru ornir rkula vonar a fleiri flyttu dalinn a ri, dunduu sr og egjandi, en bjuggu enn yfir skinni a komast strra ngrenni ar sem enginn tki fr sr nstu lndin.

Reyndar hfu ske teikn og strmerki langt ti heiminum og dalverjar hefu geta rtt au me algengri skammsni og hlutdrgni, v eir voru menntair menn en enginn villilur, og lsu vinlega nokku af dagblum, en margt eim jafnvel var engum eirra hugfast efni og gleymdist er a var lesi. Helst loddi stundum samrunum eitthva r almennu frttunum ef eim fannst a sgulegt, svo sem ef einhver bfinn var sagur a hafa unni gamaldags glpaverk me nstrlegri ea rdeildarsamari afer en eir hfu heyrt geti um ur. Frttirnar fr friaringinu Haag hlupu eir yfir, r snertu hvorki hug n hag dalverja. Jafnvel arna dalnum, essum litla tgrri jarinum mennskra manna bygg, stu rtur til ess a mannar-hagviska einstaklings, sem forlgin hfu sett harstjrasessinn, hlaut a ganga "bnlei til ba" fr stjrnfrjlsri erfaheimsku sjlfra lveldanna. Enginn er frjlslyndur nema hann hafi sjlfur kennt til undir hlekkjunum. Ribbaldasngvar Kiplings eru kvenir upp r huga enskra metnaarmanna, en mannarhugvekjur Tolstojs koma fr hjartartum Sberutlagans. - Mann fram af manni og ld eftir ld hfu allir forfeur essara dalakarla lifa einangrair og langt innan vi essar fgar mannheimsins. Samband sitt vi ll strml veraldarinnar l eim svo jafn lttu rmi eins og hvernig brufleygarnir hans sra Odds og gufuskipin hans sra Jens hefu geta xlast t kenningu Krists sem kirkjuriti eirra hafi einu sinni drepi . Ndlir voru aeins ltil skvetta af slensku tfalli sem nefnist "vesturflutningur", og hn hafi stana arna uppi botnflatri lg slttuflminu sem eir rnefndu Njadal.

En egar frttaneyin Njadal st arna hst var hjlpin lka nst, eins og alltnd er nema dauans aftkum. Einn af dalakrlunum kom heim r kaupstanum sem eitt fyrir sig var n merkur viburur s fura hefi ekki bst a hann hafi njan hatt hfinu. Ekki af v a hattur hefi aldrei sst ar bygginni v Ndlir voru menntair menn og hattar voru hversdagsbningur, en a voru flest gamlir hattar og upphafi drir, en essi hattur var nr og snotur og sndist vera gur gripur. Enginn kunni hugum um a a hyggja hvlkt afarver slk gersemi myndi hafa kosta, og a nrri hver karl og kona bygginni reyndi a stinga upp eirri upph eftir besta viti snu l a samt eins og sameiginlegt ln almennings-mevitundinni a a voru aldrei nema reianlegar getgtur sem llum gti skeika meira ea minna. etta vri str hamingja sem ekki var hj komist, v hatteigandinn varist a segja neitt kvei vikra vri kringum hann, var s bt mli a umtali var byggt einu sem var yggjandi, en a var a eigandi hattsins var srftkur eins og Ndlir voru allir daga. a l v augum uppi hvlka vibt vi vetrarforann, sem alls staar var af skornum skammti, hefi veri hgt a f fyrir hattveri ef rdeildarmenn, eins og eir voru allir sjlfir, hefu tt me a a fara.

annig var a a hatt-sagan entist dag eftir dag nrri fram slstur. endanum var hn rdd samhlia ru mli sem fr lka a vera ingarmiki. a voru ornar tpar tvr vikur til orlksdags, en ekki fari a tklj a hvort nokkur ar bygg, og ef nokkur hver helst, myndi eiga kjtbrag handa sr til blessara jlanna.

Hattsins var varla minnst eftir nr. Allir voru ornir reyttir honum sem umruefni; flestir bnir a sj hann og fannst n me sjlfum sr a a sist "ekkert merkilegt honum". Enginn gat hans egar hann hvarf, og var hann skammr. Hann fauk af hfi eigandans skudagsofsanum ri eftir og var orinn bi lur og beyglaur. Eigandinn var heldur ekki langvur. Tveim sumrum eftir a hattsagan hfst ritai einn Ndla langa grein eitt slenska blai me fyrirsgn "Frttir fr Njadalsbygginni". Frttir voru ekki nema fimm seinustu lnurnar, en eim mun nkvmari var inngangurinn sem tk a margsinnis fram a af v enginn inna mrgu gfuu og ritfru manna, sem heima ttu Njadal, hefi enn tekist fang a fra heiminn um viburi er ar hefu ske, sem vru engu heyrilegri en annarra sveita tindi, rii n greinarhfundurinn sjlfur vai, en me hlfum hug; hann fyndi svo srt til ess a slkt vandaverk vri snum krftum ofvaxi. a vri aeins af v hfari mennirnir hliruu sr hj v, a n kmi s fram sem sst vri til ess fallinn. Aftan etta eintal um hjartanlegt ltillti btti hann svo v a nlega hefi maur ar bygginni slasast vi reskivl og bei bana af. S sem vi var tt var eigandi hattsins. - a snir yfirburi mannsins yfir dauu hlutina a um fokinn hatt hugsa fir nema eigandinn, en mannslti kemst ef til vill dagblin.

rum rgangi af Njadals frttunum, sem kom t tlf mnuum seinna og voru ritaar af sama hfundi, var ess geti a ekkja mannsins, "hans sem slasaist vi reskivlina og d af v," hefi veri gefin hjnaband af "Reverend sra Baggy" fyrir nokkru san. a hlaut a vsu a vera huggunarfrtt eim sem hugkvmdist a ekkjan vri einstingur og aumkuust yfir a.

- - -

N tmum eru hversdags viburir eins og a, a hattur fkur, varla neitt hugvekjuefni. Hefi til dmis Esekiel til forna geta sagt fr hattfokinu eins og spmannssn og Pll fr Tarsus nokkrum ldum seinna minnst vilok eigandans sendibrfi, hefu traraugu okkar opnast og vi st sj leyndarfullt samband milli essara vibura, fullvissir um a a einu sinni hefi forsjnin teki feur okkar tali me bendingamli. En vi hfum tnt eirri postulagfu a sj fyrirboa nrra vibura munnmlum fornaldarinnar, glggvum vi okkur n llu betur afleiingum ess sem fyrir kemur heiminum. Og enginn getur enn s fyrir endann eftirkstum ess a hatturinn komst ar upp Njadal. a eru n liin tuttugu r san a hann sst ar fyrst, en hrifin sem af v stafa vera sfellt strbrotnari og greinilegri me hverju rinu.

glottir n um tnn, lesari gur, og g veit a hverju brosir. lest a, sem arir hafa skrifa, eim til umvndunar og sr sem er a arna nru lurginn strri tmavillu hj mr. Friaringi var fyrra; hatturinn kom til sgunnar sama hausti, og hafa san lii tuttugu r Njadal. Fyrr m n vera skldskapur. Brjttu etta t eins og getur, gi minn, en hlfu mr vi einu: kallau a ekki "anakrnismu" ea einhverju essu stra nafni sem ala skilur ekki og er hrdd vi, v a geri t af vi mig meal lsins. Auvita er a barnaskapur af okkur mgamnnunum a vera svo skelkair vi lrdminn a hann urfi ekki nema a vera htlegur rmnum til a gna okkur vi skiljum ekki orin. En ekki verur n agert; etta er arfur sem vi megum ekki farga. Vi fengum hann fr ferunum okkar guhrddu sem hlustuu me lotningu a a presturinn sinn sri illu andana t r hvtvoungnum, sem hann tti a skra, mrgum atlgum af skakkhnykktri latnu. Ef ltur n etta ltilri eftir mr, minn gfsi og sanngjarni, skal g lka vilna r gn aftur. Lestu ekki lengra en fram a essari tmatalseyu fyrr en eftir tuttugu r, og g skal veja vi ig spnjum silkihatti mti hattinum sem fauk, a aldarhtturinn Njadal kemur alveg saman vi rtali rtt eins og hann var gr. Mr er etta alvara, og tla g ekki a tapa silkihatti, hvorki lifandi n dauur.

- - -

Torfi og Teitur voru andblingar mireitis Njadal, efnisbndur og mtar, ur en hattfrttin barst t. Vegna afstu sinnar bygginni og srhlfni a taka gan tt almennum umrum um sveitarml sluppu eir ekki hj a leggja or belg jsgu hattkfsins. upphafi greindi um mlavxtu og fylgdu sinni ingu hvor. Torfi eirri sem almennust var, a hatturinn hefi veri keyptur dru veri og mesta hyggindakaup, og sannai a lka me sgunni af Frankln gamla og hljppunni hans. Teitur sagi a manninum hefi veri gefinn hatturinn af kunningja hans kaupstanum, og vri reyndar aflguhattur snyrtimanns nokkurs sem hefi ekki tt hann fara sr vel og sjaldan sett hann upp. essa vnu lst Teitur hafa fengi fr eigandanum sjlfum. t af essum meinlausa skoanamun reyndu eir Torfi sig einu sinni orakasti, fyrst lkindarkum sem fljtt rutu, svo spaugsyrum sem nu heldur ekki langt, og seinast hnfilyrum sem uru endingardrgst. Hvorugur hafi verulega reist, en eftir voru bir ngir me sjlfa sig, hvorugur var sannfrur um a hafa mtt betur og fannst jafnvel vafasamt hvort ekki vri eitthva borga eftir. eir hittust og tluust vi glalega og illindalaust eins og ur, en fr eim tma uru eir keppinautar llu. Ef Teitur fr til hgri vk Torfi til vinstri hverju mli sem var. Sama geri Teitur. a lagist afvitandi, eins og lka var, a leiirnar til foringjastunnar Njadal voru ekki breiari en svo, a ar komst ekki fyrir nema ein krna hverri, sem var of ltil tv hfu ea fleiri.

Teitur var hblaprur, hsti b sinn vel og reisulega og yfir efni fram. v var hann skuldakrggum. Rmur rsarurinn af llu bi hans eyddist oft til a borga rum vxtu. ran uru fjrskyldurnar yngri en r sem Gyingar forum guldu prestum snum og Jehva, tundi hluti af llum afurum, en misri skipt heimatekjur. Teitur tti sfellt hyggjuvk a verjast, en honum fannst a meira en tilvinnandi egar hann leit yfir nja hsi sitt og bar a saman vi gamla kofann hans Torfa hinum megin dalnum.

Torfi lagi ltinn hug strbyggingar. Vlendir akrar og str landeign var honum meira mun. Hvar sem landskiki var falur me gum kjrum hafi Torfi klfest hann, ekki sst ngrenni vi Teit. honum fyndist stundum a annrki vri a gera t af vi sig a stunda alla essa akra, var hann t rlegur ef honum datt hug a hsi hans Teits eyddist og gengi af sr rlega, en lendurnar snar bru ar og hkkuu stugt veri. Gamli kofinn var honum samt oft til skapraunar. Hsfreyjan sagi honum a svo oft og skorinort, einkum ef gestir heyru, a hn tti a upp grtarskapinn og smekkleysi hans a eiga ekki eins gott hs eins og konan hans Teits.

Bar hafa r hsmurnar vst tt marga ngjustund af fallegu hsni og hstri uppskeru. r grunai lklega aldrei hve miki a var nja hattinum a akka.

Svipa fr um stjrnmlin. Torfi og Teitur voru aldrei flokksbrur. Ef Torfi var haldsmaur var Teitur framfaramaur, ea eir hfu v hausavxl. Torfi var safnaarstlpi og barst me kirkjustefnunni sem er samkynja og okurflaganna: a styggja ekki stjrn sem er, hva sem hn heitir, ef hn hefir lti ll hlunnindi eirra frii. Lgverndaar stofnanir htta ekki sjlfum sr t tilvonandi samninga vi komi vald nema egar afturkippir gera vi r bandalag. Torfi fann til ess me sjlfum sr a hann fylgdi haldsflokknum sr vert um ge egar tollvernd var hsta marki. Hann var hagsnn bndi og s, a sr var tlt a borga rkum mnnum vxtu egar hnd seldi hendi, og hlt hann v fram og vari a me frekju vsvitandi veiks mlstaar.

Teitur fylgdi frjlslynda flokknum og tolllkkun, en var engu ngari vi sjlfan sig en Torfi. Hann var vsnni og s a v var lofa sem ekki yri efnt, eins og kunnugir vissu. Venju-stjrnin hafi fltta tgjaldatglin til margra ra fyrirfram, og umbtastjrnin sem tki vi yri a sma eim ngu strar inntekta-hagldir svo rkisstan fri ekki r bndunum. Anna var ekki hgt hverju sem lofa var. Honum st svo mikill hagfringsstuggur af jstjrnarmannvitinu a egar jafnmikils yrfti vi dygi ekki a kippa v f llu af einu eins og reifunum af sauunum vorin. a yri a smklippa ofan af me hg - flk trylltist enn meira vi a missa ann lag allan svipan en sauirnir - til ess var einhver vrutollur missandi handhg.

egar haldsflokkurinn var undir fannst Torfa hann vera rlegur me sjlfum sr yfir sinni frammistu fyrir hann, og hafa einskis a irast, einkum af v Teitur hafi stai svo fast mti. Teiti tti lka vel sem var og ng mlsbt v sem hann styrkti a sigri frjlslynda flokksins, hversu Torfi var honum andstur.

Lkt fr um nstu kosningar. var Torfi samt orinn frjlslyndur af v s stjrn sat vldum. Hann hafi gefi klukku til kirkjunnar; svo var honum hringt me henni. Teitur var lka orinn haldsmaur. Hann fann ekki a landshagur hefi breyst til batnaar vi mannaskiptin rhsinu, nema veurtt var g og uppskerubrestur erlendis sem hann akkai annarri stjrn en eirri sem rin er me almennum kosningum. a st sama hverjum megin flokkslandamerkjanna maur bj, jsamtningurinn var eins, sveitarsvipurinn lkur, litunum flggunum var aeins ruvsi haga. Svo var Torfi kominn yfir frjlslynda flokkinn. Hvorugur var enn alls kostar ngur me afstu sna. Hatturinn hafi a vsu manna andlega upp sem dugandis atkvasmala sinni ingh, en eir hfu enn ekki n essum plitska fullroska sem "gefur sinn skilning fanginn" undir allt sem flokkurinn manns br til, sem skiptir upp stjrnmlaheiminum svo fyrirhafnarlaust fyrir sjlfan mann ina rrtltu, mann sjlfan og flokkinn manns, og ina rangltu, bfana og illmennin, alla sem ekki greia atkvi me manni. eir hfu enn ekki geta losa sig alveg vi a hugsa og lykta fyrir sig eir geru a egjandi. a s rkur vottur um dlitla skynsemi flestum mlum a illa vi flokksplitk. Torfi vissi a af eigin reynslu a frjlslyndi flokkurinn hafi sviki a ltta tollana, sem hann s a hefi ori sr stjrnarbt, drengilega efnt; a var v fjr sanni a fylgja eim flokki n heldur en egar Teitur studdi hann. Teitur kunni heldur ekki vi sig snum haldshp. lti munai var a samt gn geslegra a vinna eirri hliinni sem heitstrengdi a stjrna gagnsttt v sem manni sjlfum virtist betur fara, heldur en a fylgja hinni sem samsinnti lit manns og lst myndi framkvma a, jafnvel maur vissi a a lofor reyndist tl.

a er enn ekki ts hverjar stjrnarbyltingar vera raktar til ess a s hattur kom Njadal.

Torfi var kirkjumaur og safnaar-forr. Teitur var utankirkjumaur og ntari. Torfi lagi sig fram um kirkjubygging, safnaarlggjf og prestkosningu og var sltandi vi fjrreyting v skyni. En ar endai hans trarlf. Hann lt v, sem hann kallai kristindm, a t sem efni voru til: fstyrk og forgngu sna. Innra trarlf tti hann ekki til. egar hann leit yfir slttuhallann, upp til hans ngranna sns, Teits ntara, gat hann ekki varist a hugsa um a a pri vri a fyrir sveitina hinum megin a ar sst engin kirkja. setti hann sr vinlega a hafa nsta "offri" gn hrra en hann hafi hugsa sr ur, svo kirkjan sn megin gti keypt vandaa klukku ea fallegan predikunarstl. hann ekki tryi kenningunni um eilft helvti t ystu sar, af v hann var slendingur og reyndar gmenni, og veri hana af allri sinni andlegu illfylgni aeins egar hana var rist (eins og ntar prestur) og fyndi a hann var a hleypa sig hrku til ess, gat hann ekki hraki a r hjarta snu egar hann leit heim til vantrarmannsins beint mti, a ritningin talar um "slkkvandi eld" og "daulega orma". A minnsta kosti hlaut a vera til str munur. Hvert gagn var a hafa eflt gusrki um mrg hundru dollara og aldrei brugist "barnatrnni", ef llum yri gert jafn htt undir hfi a lokum?

Hatturinn hafi auvita aldrei komist upp a gera teikn og kraftaverk neitt svipa eins og skrni hennar sankti nnu. Furanlega hafi hann styrkt kirkjuna Njadal fir vissu, hversdagshattur eins og hann hafi veri og lii undir lok hj trarflokk sem ekki hirir um helga dma.

Teitur var ekki algerur ntari heldur. Hann var a taka sr etta nafn til agreiningar fr Torfa sem nefndi sjlfan sig "kristinn" ru hverju ori eftir a hann fr a fst vi kirkjubygginguna. Svo tti Teitur marga andlega fylgifiska, bi innan og utan safnarins, sem tru v me sjlfum sr a Teitur fri beinasta og vikunnanlegasta veginn til eilfs lfs egar llu vri botninn hvolft, eir kinokuu sr a taka sig ntara-nafni.

lklegt vri, var hatturinn samt fyrsti frmuur biblufrinnar Njadal, en ekki presturinn.

a mttu kunnugir tla a frttaritarinn, sem g gat um, hefi ori andlegur leitogi Njadal nstur Torfa og prestinum, en ekki Teitur. Byrjun frttagreina hans sndi a hann var lklegur til hfingja. Ala ber viringu fyrir eim mikla lrdm sem til ess arf a skrifa frttagrein bla, og hn hnist a ltilltinu sem metur sjlfan sig llum frri menntalegu atgervi; a snir a lrdmurinn getur veri hrokalaus og allegur. En svo kom anna fyrir egar fram stti; frttaritarinn hafi ekki leitt hj sr hattmli egar a st hst, en samt ekki gengi eindregi hvorugan flokkinn. egar hann var staddur austanvert dalnum, ngrenni Torfa, voru skoanir hans um hattinn svipaar eins og r sem ar lgu landi. Kmi hann vestur yfir, kjlkann til Teits, breyttust r lkt horf eins og ar tti best vi. essi alheimsborgarabragur tti grunsamlegur tskekklabygg eins og Njadal. egar svo a bttist vi a sumum frttagreinum snum hafi fregnritaranum mistekist a segja nkvmlega fr veurtt og uppskeru yfir alla byggina, hafi t. d. tali mealuppskeruna af ekrunni 15 bushel egar hn var hrrtt reiknu 16 5/8 a almennu mealtali, en hvergi 15 nema "blettinum" hans, mislkai llum mjg vi hann, tti hann gera bygginni opinbera minnkun sem von var. tt Ndlir hygu a lrdmur en ekki skilvsi vri undirstaa almennrar frttagreinar, fundu eir a essu og srust san undan forustu frttaritarans flestu.

Hatturinn hafi merkilegan htt gert menn ftka og rka Njadal og lkka og upphafi.

A vsu versynjai Teitur fyrir a hann tryi eilfri tskfun hann aftki ekki me llu a jlfa yrfti til einstaka mannssl heimi andanna hinum megin. En oft egar hann gekk hj landspildu, sem l vi jrina hans og Torfi hafi teki me lglegu fjrnmi af ftkling einum gat Teitur ekki a v gert a honum flaug stundum hug a betrunarvinna Torfa ru lfi kynni a vera nokku lng.

- - -

hrif hattsins slarlf dalverja eru stugt a tbreiast, og hver getur sagt hvenr au hverfa. a er vst a Nidalur ykir n ganga nst eim byggum Vestur-slendinga sem blmlegastar eru taldar og mest er hrsa fyrir andlegt lf. Hatturinn hendi forsjnarinnar hefir n rta svo um slunum Njadal a egar plitk og gurkni getur ori a beinum bjargrisvegum sumra heldri mannanna, sem brum verur ar eins og annars staar essu framfaralandi, verur Ndlum htt a stra sig af hugamlum og hugsjnum eins og merkari byggirnar hyllast n til a gera.




Nettgfan - ma 1998